Elke twee jaar financiert het programma Handhaving en Gedrag vier onderzoeken naar naleving binnen toezicht en handhaving. In een nieuwe reeks nemen we je mee in de belangrijkste inzichten uit deze onderzoeken. We beginnen met De wortel of de stok, waarin werd onderzocht hoe effectief verschillende interventies en sancties in de handhavingspraktijk van twee sectoren (chemie en binnenvaart) zijn.
Dit onderzoek werd uitgevoerd door: Aaron Bron, Marieke Kluin, Arjan Blokland en Wim Huisman.
Marieke Kluin: “Om het effect van sancties adequaat te schatten gaat een simpele vergelijking tussen gesanctioneerde en niet-gesanctioneerde bedrijven mank, omdat kenmerken van bedrijven die maakten dat zij in de eerste plaats de regels overtraden en een bepaalde sanctie kregen opgelegd, ook de kans op regelovertreding in de toekomst vergroten. Om het effect van sancties te kunnen isoleren en inzicht te vergaren in de mechanismen achter een eventueel effect, combineert het onderzoek geavanceerde quasi-experimentele analyses van grootschalige databestanden met betrekking tot regelovertreding en opgelegde sancties in twee verschillende sectoren (chemie en binnenvaart), met een experimentele (vignetten) studie onder respectievelijk bedrijven en toezichthouders in deze sectoren”.
Deze studie maakt gebruik van geregistreerde overtredingsgegevens van 567 Nederlandse Seveso-inrichtingen en 7874 binnenvaartschepen. Daarmee is onderzocht of de zwaarte van een interventie bij een inspectie samenhangt met het aantal overtredingen dat tijdens de volgende inspectie wordt vastgesteld. Daarnaast werd een vignettenexperiment uitgevoerd onder vertegenwoordigers van Seveso-inrichtingen en binnenvaartbedrijven en inspecteurs van de toezichthouders verantwoordelijk voor de handhaving in beide sectoren. Deze vignettenstudie heeft onder andere gekeken naar het effect van de manier waarop sancties worden gepresenteerd (framing).
Belangrijkste resultaten:
Analyses van de geregistreerde inspectiedata laten zien dat bij Seveso-inrichtingen de frequentie van regelovertreding niet samenhangt met de interventies die inspectiediensten opleggen. De belangrijkste voorspeller voor het aantal overtredingen dat tijdens een inspectie wordt gevonden, is het aantal inspectieonderwerpen dat vooraf is vastgesteld.
In de binnenvaart is er wel een verband: daar gaan sancties samen met een lager aantal overtredingen bij een volgende inspectie. Zwaardere sancties zorgen echter niet per se voor minder overtredingen dan lichtere sancties.
Zowel bedrijven als inspecteurs geven de voorkeur aan sancties die als ‘straf’ zijn geformuleerd boven sancties die meer herstelgericht zijn geformuleerd. Bedrijven zien straffen als effectiever in het behalen van handhavingsdoelen, terwijl inspecteurs straffen als meer legitiem en vertrouwenwekkend beschouwen waardoor zij sterker geneigd te zijn dergelijke als ‘straf’ geformuleerde sancties ook zelf in hun toezicht- en handhavingspraktijk toe te passen.
Onderzoekers Marieke Kluin en Aaron Bron presenteerden hun onderzoeksresultaten op het congres Handhaving en Gedrag 2025.
Het hele rapport lezen?
